Kemal Usta
Kayıtlı Kullanıcı
Sıcak yaz günlerinde aniden duran bir dış üniteyle baş başa kaldığımızda, atölyemize gelen ilk şikayet genellikle motorun kilitlenmesi veya devreye girememesi olur; işte tam bu noktada, fırçasız doğru akım (BLDC) ya da klasik kalıcı kapasitörlü (PSC) fan motorunun terminal uçlarındaki direnç değerlerini dijital multimetre ile doğru okumak hayati önem taşır. Cihazın enerjisini ana şalterden tamamen kestikten sonra kondansatörün üzerindeki yüksek gerilimi bir deşarj direnci veya yalıtımlı pense vasıtasıyla boşaltmamız şart, zira microfarad (μF) mertebesindeki o birikmiş yük elinizi yakabilir... Motor sargılarını test ederken ortak uç (Common), ana sargı (Run) ve yardımcı sargı (Start) konfigürasyonunu belirlemek için ohm (Ω) kademesinde ölçüm yapıyoruz; burada temel kural, R
Start
+R
Run
=R
Start+Run
eşitliğinin sapmasız şekilde yakalanmasıdır. Eğer sargılar arasında açık devre veya gövdeye doğru bir omaj sızıntısı yakalarsak, yani motor gövdesi ile terminaller arasında sonsuz direnç (O.L) dışında bir değer okursak, maalesef statordaki izolasyon verniği yanmıştır ve sargı aşırı ısınmadan ötürü pes etmiştir.
Rotoru elimizle hafifçe çevirdiğimizde hissettiğimiz o tıkırtılı, pürüzlü veya aşırı dirençli dönme hissi bize elektriksel değil, doğrudan mekanik bir rulman (bearing) arızasını işaret eder mi? İçerideki bilyalı rulmanların gres yağının kuruyup rulman yataklarını aşındırması, motorun milinde eksenel bir boşluk oluşturur ve bu durum fan pervanesinin yalpalayarak çalışmasına, neticesinde de kompresörün yüksek basınç korumasına geçmesine yol açar. Bazen elektriksel olarak her şey kusursuz görünür, sargı dirençleri milimetrik tutar ama motor yine de tork üretimez; böyle anlarda milin dönüş rahatlığını elle kontrol etmek, dakikalarca sürecek gereksiz kablo takibinden bizi kurtarır... Statordaki manyetik alanın rotor üzerindeki indüksiyonu tam sağlayamaması da rotor millerindeki hafif salgılardan kaynaklanabilir, yani bir bakıma mekanik sıkışma elektriksel arıza kılığına bürünür.
Multimetreyi mikrofarad (Capacitance) moduna alıp dairesel kalkış kondansatörünün (Run Capacitor) kutuplarına probları dokundurduğumuzda, etiket değerinin %5 veya %10 tolerance sınırlarının altına düşmüş bir kapasite okuyorsak fan motoru tork alamayıp sadece inleyecektir. Kondansatörün dielektrik malzemesi zamanla termal stres yüzünden bozulur, bu da microfarad değerinin erimesine neden olur... Peki, kapasitör testi yaparken bacakları devreden tamamen ayırdık mı? Devre üzerindeki diğer paralel bileşenlerin ölçümü yanıltmaması adına en azından tek bir terminali soketten söküp boşa çıkarmak, yalancı bir kapasite okumasının önüne geçmek için şarttır; yoksa sağlam sandığımız o birkaç mikrofaradlık parça, aslında devre kartındaki yan yollardan beslenip bizi yanıltır.
Inverter klimanın dış ünite fanında 300V DC gerilim beslemesi ve entegre sürücü devresi (IPM) bulunuyorsa, geleneksel sargı testi yerine kart üzerindeki soketten gelen Feedback (Hall Efekt Sensör) sinyallerini ve PWM komut voltajını Osiloskop veya Hassas Voltmetre ile takip etmek gerekir. Soketteki Vcc (genellikle 15V DC), Vm (310V DC motor beslemesi), Vg (Feedback) ve Vsp (0-5V arası hız kontrol voltajı) pinleri arasındaki voltaj geçişlerini adımlamalıyız; örneğin anakart fanı döndürmek için Vsp hattına 2.5V gönderdiği halde motor milinde tork yoksa veya Vg pininden kare dalga pulse sinyali geri dönmüyorsa problem motorun içindeki dahili elektronik karttadır. Soketi yerinden çıkarıp kontrol ederken ani voltaj sıçramalarına dikkat etmek şart, zira DC bus kondansatörlerinin boşalması biraz zaman alabiliyor... Kartın sürücü katı yanmışsa motora giden frekans üretilemez, böylece fan motoru sağlam olsa dahi kilitlenmiş gibi tepkisiz kalır.
Motorun sargı izolasyonunu tam manasıyla sınamak için standart bir multimetrenin sunduğu 9V DC test gerilimi bazen yetersiz kalır ve burada devreye en az 500V test voltajı uygulayan bir İzolasyon Megeri (Megger) sokmamız icap eder. Faz uçları ile motorun dış döküm gövdesi veya topraklama klemens panosu arasına uygulanan yüksek gerilimde okunan değerin en az 10 Megohm (MΩ) seviyesinde olması beklenir; bu değerin altına düşen izolasyon direnci, cihaz nemlendiğinde veya aşırı yük altında kaldığında kaçak akım rölesini attıracaktır. Nemi emmiş bir stator sargısı soğukken çalışıyor gibi görünse de... Çalıştıkça ısınan vernik genleşir, kılcal çatlaklardan gövdeye kaçak verir ve sistem tam en ihtiyaç duyulan anda durur.
Start
+R
Run
=R
Start+Run
eşitliğinin sapmasız şekilde yakalanmasıdır. Eğer sargılar arasında açık devre veya gövdeye doğru bir omaj sızıntısı yakalarsak, yani motor gövdesi ile terminaller arasında sonsuz direnç (O.L) dışında bir değer okursak, maalesef statordaki izolasyon verniği yanmıştır ve sargı aşırı ısınmadan ötürü pes etmiştir.
Rotoru elimizle hafifçe çevirdiğimizde hissettiğimiz o tıkırtılı, pürüzlü veya aşırı dirençli dönme hissi bize elektriksel değil, doğrudan mekanik bir rulman (bearing) arızasını işaret eder mi? İçerideki bilyalı rulmanların gres yağının kuruyup rulman yataklarını aşındırması, motorun milinde eksenel bir boşluk oluşturur ve bu durum fan pervanesinin yalpalayarak çalışmasına, neticesinde de kompresörün yüksek basınç korumasına geçmesine yol açar. Bazen elektriksel olarak her şey kusursuz görünür, sargı dirençleri milimetrik tutar ama motor yine de tork üretimez; böyle anlarda milin dönüş rahatlığını elle kontrol etmek, dakikalarca sürecek gereksiz kablo takibinden bizi kurtarır... Statordaki manyetik alanın rotor üzerindeki indüksiyonu tam sağlayamaması da rotor millerindeki hafif salgılardan kaynaklanabilir, yani bir bakıma mekanik sıkışma elektriksel arıza kılığına bürünür.
Multimetreyi mikrofarad (Capacitance) moduna alıp dairesel kalkış kondansatörünün (Run Capacitor) kutuplarına probları dokundurduğumuzda, etiket değerinin %5 veya %10 tolerance sınırlarının altına düşmüş bir kapasite okuyorsak fan motoru tork alamayıp sadece inleyecektir. Kondansatörün dielektrik malzemesi zamanla termal stres yüzünden bozulur, bu da microfarad değerinin erimesine neden olur... Peki, kapasitör testi yaparken bacakları devreden tamamen ayırdık mı? Devre üzerindeki diğer paralel bileşenlerin ölçümü yanıltmaması adına en azından tek bir terminali soketten söküp boşa çıkarmak, yalancı bir kapasite okumasının önüne geçmek için şarttır; yoksa sağlam sandığımız o birkaç mikrofaradlık parça, aslında devre kartındaki yan yollardan beslenip bizi yanıltır.
Inverter klimanın dış ünite fanında 300V DC gerilim beslemesi ve entegre sürücü devresi (IPM) bulunuyorsa, geleneksel sargı testi yerine kart üzerindeki soketten gelen Feedback (Hall Efekt Sensör) sinyallerini ve PWM komut voltajını Osiloskop veya Hassas Voltmetre ile takip etmek gerekir. Soketteki Vcc (genellikle 15V DC), Vm (310V DC motor beslemesi), Vg (Feedback) ve Vsp (0-5V arası hız kontrol voltajı) pinleri arasındaki voltaj geçişlerini adımlamalıyız; örneğin anakart fanı döndürmek için Vsp hattına 2.5V gönderdiği halde motor milinde tork yoksa veya Vg pininden kare dalga pulse sinyali geri dönmüyorsa problem motorun içindeki dahili elektronik karttadır. Soketi yerinden çıkarıp kontrol ederken ani voltaj sıçramalarına dikkat etmek şart, zira DC bus kondansatörlerinin boşalması biraz zaman alabiliyor... Kartın sürücü katı yanmışsa motora giden frekans üretilemez, böylece fan motoru sağlam olsa dahi kilitlenmiş gibi tepkisiz kalır.
Motorun sargı izolasyonunu tam manasıyla sınamak için standart bir multimetrenin sunduğu 9V DC test gerilimi bazen yetersiz kalır ve burada devreye en az 500V test voltajı uygulayan bir İzolasyon Megeri (Megger) sokmamız icap eder. Faz uçları ile motorun dış döküm gövdesi veya topraklama klemens panosu arasına uygulanan yüksek gerilimde okunan değerin en az 10 Megohm (MΩ) seviyesinde olması beklenir; bu değerin altına düşen izolasyon direnci, cihaz nemlendiğinde veya aşırı yük altında kaldığında kaçak akım rölesini attıracaktır. Nemi emmiş bir stator sargısı soğukken çalışıyor gibi görünse de... Çalıştıkça ısınan vernik genleşir, kılcal çatlaklardan gövdeye kaçak verir ve sistem tam en ihtiyaç duyulan anda durur.
