Kemal Usta
Kayıtlı Kullanıcı
Gaz kelebeğinin miline bağlı çalışan potansiyometre, yani TPS (Throttle Position Sensor), motor kontrol ünitesine (ECU) kelebeğin açısal konumunu voltaj sinyali olarak iletmekle görevlidir. Motor rölantideyken bu sensörün gönderdiği 0.45 - 0.5 volt civarındaki baz voltaj değeri bir anlık direnç sıçraması yüzünden 1.2 volta fırlarsa ne olur? ECU, ayağınızın gaz pedalında olmadığını bildiren rölanti şalteri sinyali ile TPS’ten gelen "gaz açıldı" voltajını aynı anda işleyemez; yakıt enjektörlerinin açılma süresini (pulse width) aniden uzatır ve rölanti devri bir anda 1500-2000 devirlere tırmanır. İçerideki karbon hatların aşınması yüzünden ortaya çıkan bu voltaj mikro sıçramaları, ibrenin durduk yere kendi kendine dans etmesinin tam olarak birincil sebebidir.
Eski tip mekanik kelebekli motorlarda TPS arızası kendini hemen belli eder de, kablosuz (drive-by-wire) elektronik gaz kelebeklerinde durum biraz daha karmaşıklaşır. Çift kanal çalışan hall-effect sensörlü modern TPS yapıları, iki hat arasındaki direnç farkı %5’i geçtiği an sistemi koruma moduna alır, motor arıza ışığını yakar. Lakin sensörün içindeki iletken tırnaklar tam rölanti noktasına denk gelen yerde mikro seviyede oksitlendiğinde... ECU, manifold mutlak basınç sensöründen (MAP) gelen vakum verisiyle TPS voltajını çakıştıramaz ve hava-yakıt karışımını sürekli fakir ile zengin arasında sallar. Rölantideki o hırlama, o stop edecekmiş gibi olup son anda toparlama hissi tam da bu sinyal karmaşasının eseridir.
Kaputu açıp bir multimetre ile sensörün sinyal pinine girdiğinizde, kelebeği elle yavaşça açarken voltajın kesintisiz ve pürüzsüz bir eğriyle yükseldiğini görmeniz gerekir. Eğer grafik çizerek yükselmesi gereken voltaj değeri tam kapalı konumda devasa parazitler saçıyorsa, aradığınız rölanti probleminin failini buldunuz demektir. Rölanti kontrol valfi (IAC) temizliği yapıp sorunun düzeleceğini sanan binlerce sürücü var piyasada; oysa IAC sadece verilen havayı ayarlar, havayı ne kadar yakacağını belirleyen temel referans sinyali TPS’in ta kendisidir. Yanıltıcı bir TPS voltajı yüzünden ECU’nun rölanti step motorunu sürekli ileri geri sürmesi, bile bile lades demektir.
Piyasada teşhis koyarken yapılan en büyük hata, sadece arıza koduna (DTC) bakıp P0120 veya P0121 görmeyince TPS’i sağlam ilan etmektir. ECU, sensör tamamen kopmadığı ya da şasiye kısa devre yapmadığı sürece belirli tolerans aralığındaki voltaj saçmalamalarını "sürücü gaza basıp çekiyor" şeklinde yorumlayabilir. Özellikle motor sıcaklığı yükseldikçe sensörün plastik gövdesindeki genleşmeye bağlı olarak iletken hatların teması kesiliyorsa, ısınınca bozulan o meşhur rölanti dalgalanmasının kaynağı %90 oranında bu termal direnç değişimidir. Kablo tesisatındaki soket korozyonunu temizlemeden doğrudan parçayı değiştirmek mi, yoksa önce osiloskopla sinyal dalgasını izlemek mi...
Gaz kelebek gövdesini balata spreyiyle bilinçsizce yıkarken o temizleyici kimyasalın TPS’in şaft keçesinden içeri sızması yok mu, işte o an sensörün ölüm fermanı yazılır. İçerideki direnç hatlarının üzerine binen solvent, fabrikasyon iletken gresi çözer ve rölanti pozisyon sinyali tamamen kararsız bir hal alır. Aracı çalıştırırsınız, devir bir 800’e düşer bir 1200’e fırlar; yakıt kütle akış sensörü (MAF) doğru havayı ölçse bile ECU, TPS'ten gelen "kelebek kapalı değil" yalanına kanıp rölanti stratejisini bir türlü devreye sokamaz. Bazen basit bir soket temassızlığı, bazen de silinmiş bir potansiyometre hattı... Sonuç değişmez, o rölanti bir türlü dikiş tutmaz.
Eski tip mekanik kelebekli motorlarda TPS arızası kendini hemen belli eder de, kablosuz (drive-by-wire) elektronik gaz kelebeklerinde durum biraz daha karmaşıklaşır. Çift kanal çalışan hall-effect sensörlü modern TPS yapıları, iki hat arasındaki direnç farkı %5’i geçtiği an sistemi koruma moduna alır, motor arıza ışığını yakar. Lakin sensörün içindeki iletken tırnaklar tam rölanti noktasına denk gelen yerde mikro seviyede oksitlendiğinde... ECU, manifold mutlak basınç sensöründen (MAP) gelen vakum verisiyle TPS voltajını çakıştıramaz ve hava-yakıt karışımını sürekli fakir ile zengin arasında sallar. Rölantideki o hırlama, o stop edecekmiş gibi olup son anda toparlama hissi tam da bu sinyal karmaşasının eseridir.
Kaputu açıp bir multimetre ile sensörün sinyal pinine girdiğinizde, kelebeği elle yavaşça açarken voltajın kesintisiz ve pürüzsüz bir eğriyle yükseldiğini görmeniz gerekir. Eğer grafik çizerek yükselmesi gereken voltaj değeri tam kapalı konumda devasa parazitler saçıyorsa, aradığınız rölanti probleminin failini buldunuz demektir. Rölanti kontrol valfi (IAC) temizliği yapıp sorunun düzeleceğini sanan binlerce sürücü var piyasada; oysa IAC sadece verilen havayı ayarlar, havayı ne kadar yakacağını belirleyen temel referans sinyali TPS’in ta kendisidir. Yanıltıcı bir TPS voltajı yüzünden ECU’nun rölanti step motorunu sürekli ileri geri sürmesi, bile bile lades demektir.
Piyasada teşhis koyarken yapılan en büyük hata, sadece arıza koduna (DTC) bakıp P0120 veya P0121 görmeyince TPS’i sağlam ilan etmektir. ECU, sensör tamamen kopmadığı ya da şasiye kısa devre yapmadığı sürece belirli tolerans aralığındaki voltaj saçmalamalarını "sürücü gaza basıp çekiyor" şeklinde yorumlayabilir. Özellikle motor sıcaklığı yükseldikçe sensörün plastik gövdesindeki genleşmeye bağlı olarak iletken hatların teması kesiliyorsa, ısınınca bozulan o meşhur rölanti dalgalanmasının kaynağı %90 oranında bu termal direnç değişimidir. Kablo tesisatındaki soket korozyonunu temizlemeden doğrudan parçayı değiştirmek mi, yoksa önce osiloskopla sinyal dalgasını izlemek mi...
Gaz kelebek gövdesini balata spreyiyle bilinçsizce yıkarken o temizleyici kimyasalın TPS’in şaft keçesinden içeri sızması yok mu, işte o an sensörün ölüm fermanı yazılır. İçerideki direnç hatlarının üzerine binen solvent, fabrikasyon iletken gresi çözer ve rölanti pozisyon sinyali tamamen kararsız bir hal alır. Aracı çalıştırırsınız, devir bir 800’e düşer bir 1200’e fırlar; yakıt kütle akış sensörü (MAF) doğru havayı ölçse bile ECU, TPS'ten gelen "kelebek kapalı değil" yalanına kanıp rölanti stratejisini bir türlü devreye sokamaz. Bazen basit bir soket temassızlığı, bazen de silinmiş bir potansiyometre hattı... Sonuç değişmez, o rölanti bir türlü dikiş tutmaz.
