Hakan Usta
Kayıtlı Kullanıcı
Motor bölmesinden yükselen o hafif plastik kokusu burnumuza geldiğinde çoğumuz su eksiltmeden şüphelenip genleşme kabına bakıyoruz ama asıl ihale genelde ön panelin arkasında saklı o küçük plastik konnektörde kesiliyor. Radyatör fan soketinde biriken korozyon veya aşırı akımdan kaynaklı terminal gevşemesi, soğutma sıvısının 90 derecenin üzerine çıktığı anlarda ECU’dan gelen PWM (Sinyal Genişlik Modülasyonu) sinyalinin fan motoruna ulaşmasını engelliyor. Bazen gösterge paneline bakarsınız, hararet ibresi tam ortadadır; tam o sırada klimayı açtığınızda fanın birinci kademede dönmesi gerekirken motor bloğunun çaresizce ısındığını hissedersiniz... Soket pinlerindeki ark yapma durumu, voltaj düşümüne yol açarak rölenin tetikleme direncini bozuyor, bu da devreyi tamamen açık kalmaya ya da hiç açılmamaya mahkûm ediyor.
Gece sürüşünde dur-kalk trafiğe girdiğimizde farların anlık olarak zayıflaması veya rölantideki devir dalgalanmaları bize doğrudan şarj dinamosunu düşündürebilir, fakat soket plastiğinin erimesiyle birbirine temas eden şasi ve faz hatları tam bir kısa devre tuzağıdır. Plastik muhafazanın ısı katsayısı aşıldığında bakır tırnaklar esnekliğini kaybeder; yani soket fiziki olarak takılı görünse bile iletkenlik sıfıra yaklaşır. Hani bazen çukura girince fan aniden çalışmaya başlar, sonra ilk kasiste tekrar durur ya... Şasi kablosunun girdiği terminaldeki temassızlık tam olarak böyle kararsız elektriksel tepkilere yol açar. Yüksek amper çeken radyo-klima ikilisi devreye girdiğinde soket sıcaklığı 120 dereceleri bulur, bu da konnektörün içindeki kilit tırnaklarını eriterek bağlantıyı gevşetir.
Soketin erkek ve dişi uçlarını birbirinden ayırdığımızda karşılaştığımız o yeşilimsi, kireç benzeri oksit tabakası aslında her şeyi özetler. Nem ve yol tuzunun zamanla contalardan sızması, bakır alaşımlı terminal yüzeylerinde elektron akışını direncine takılan bir barijere dönüştürür. Dijital multimetre ile soket girişini ölçtüğünüzde 12 Volt görürsünüz, aldanmayın; yük altına girdiğinde o voltaj amperajı taşıyamayan oksitli pin yüzünden anında 4-5 Volt seviyelerine çakılır. Niteliksiz bir pin teması, fan motorunun yüksek devir hatlarında aşırı ısınma yaratarak konnektörün dış muhafazasını adeta bir mum gibi eritir. Soket gövdesini elinizle hafifçe salladığınızda fanın devrilircesine çalışıp durması, uçların karardığının ve mekanik baskı gücünü kaybettiğinin en somut kanıtıdır.
Sigorta kutusundaki 30-40 Amperlik büyük bıçak sigortayı kontrol edip "sağlam" deyip geçmek en büyük hatamız oluyor, çünkü arıza sigortayı attıracak kadar ani bir kısa devre değil, zamana yayılan yüksek dirençten kaynaklanır. Fan müşiri veya ECM (Engine Control Module) sıcaklık sensöründen fan aç emrini gönderir ama soketteki terminal direnci (R) yükseldiği için Joule ısınması başlar; kablo izolasyonu sertleşip çıtır çıtır kırılacak raddeye gelir. Bazen de soketin arkasındaki kablo büküm noktasından içten kırılma yapar, dışarıdan bakınca kablo sağlam sanırsınız... Doğrudan aküden fana harici 12 Volt besleme verdiğinizde fan pervanesi canavar gibi dönerken, orijinal soketi taktığınızda çıt çıkmaması tamamen bu voltaj düşümünün eseridir.
Motor kaputunu açıp kokladığımızda duyduğumuz o ekşimsi, yanık Bakalit kokusunu ihmal etmemek gerek. Yüksek ısıya dayanıklı poliamid malzemeden üretilmeyen yan sanayi soketler, motor bloğunun kendi radyasyon ısısıyla birleştiğinde birkaç ay içinde gevşeyip içindeki soket tırnaklarını bırakıyor. Tırnakların sıkıştırma torku düştükçe aradaki mikro boşluklarda sürekli elektrik arkı oluşur ve bu durum konnektörü içten içe kömürleştirir. Erimeye başlayan plastik, pinleri birbirine sabitlediği için devreyi sürekli açık tutabilir; yani kontağı kapatsanız bile radyoaktif bir gürültüyle dönmeye devam eden ve aküyü bitiren bir fanla karşılaşabilirsiniz. Soketi söküp pinlerin içine ince bir zımpara tutmak veya korozyon önleyici sprey sıkmak geçici bir çözümdür, kararmış ve formu bozulmuş bir konnektörü lehimli ve makaronlu yeni bir OEM soketle değiştirmek dışında hiçbir müdahale o hattı kurtarmaz.
Gece sürüşünde dur-kalk trafiğe girdiğimizde farların anlık olarak zayıflaması veya rölantideki devir dalgalanmaları bize doğrudan şarj dinamosunu düşündürebilir, fakat soket plastiğinin erimesiyle birbirine temas eden şasi ve faz hatları tam bir kısa devre tuzağıdır. Plastik muhafazanın ısı katsayısı aşıldığında bakır tırnaklar esnekliğini kaybeder; yani soket fiziki olarak takılı görünse bile iletkenlik sıfıra yaklaşır. Hani bazen çukura girince fan aniden çalışmaya başlar, sonra ilk kasiste tekrar durur ya... Şasi kablosunun girdiği terminaldeki temassızlık tam olarak böyle kararsız elektriksel tepkilere yol açar. Yüksek amper çeken radyo-klima ikilisi devreye girdiğinde soket sıcaklığı 120 dereceleri bulur, bu da konnektörün içindeki kilit tırnaklarını eriterek bağlantıyı gevşetir.
Soketin erkek ve dişi uçlarını birbirinden ayırdığımızda karşılaştığımız o yeşilimsi, kireç benzeri oksit tabakası aslında her şeyi özetler. Nem ve yol tuzunun zamanla contalardan sızması, bakır alaşımlı terminal yüzeylerinde elektron akışını direncine takılan bir barijere dönüştürür. Dijital multimetre ile soket girişini ölçtüğünüzde 12 Volt görürsünüz, aldanmayın; yük altına girdiğinde o voltaj amperajı taşıyamayan oksitli pin yüzünden anında 4-5 Volt seviyelerine çakılır. Niteliksiz bir pin teması, fan motorunun yüksek devir hatlarında aşırı ısınma yaratarak konnektörün dış muhafazasını adeta bir mum gibi eritir. Soket gövdesini elinizle hafifçe salladığınızda fanın devrilircesine çalışıp durması, uçların karardığının ve mekanik baskı gücünü kaybettiğinin en somut kanıtıdır.
Sigorta kutusundaki 30-40 Amperlik büyük bıçak sigortayı kontrol edip "sağlam" deyip geçmek en büyük hatamız oluyor, çünkü arıza sigortayı attıracak kadar ani bir kısa devre değil, zamana yayılan yüksek dirençten kaynaklanır. Fan müşiri veya ECM (Engine Control Module) sıcaklık sensöründen fan aç emrini gönderir ama soketteki terminal direnci (R) yükseldiği için Joule ısınması başlar; kablo izolasyonu sertleşip çıtır çıtır kırılacak raddeye gelir. Bazen de soketin arkasındaki kablo büküm noktasından içten kırılma yapar, dışarıdan bakınca kablo sağlam sanırsınız... Doğrudan aküden fana harici 12 Volt besleme verdiğinizde fan pervanesi canavar gibi dönerken, orijinal soketi taktığınızda çıt çıkmaması tamamen bu voltaj düşümünün eseridir.
Motor kaputunu açıp kokladığımızda duyduğumuz o ekşimsi, yanık Bakalit kokusunu ihmal etmemek gerek. Yüksek ısıya dayanıklı poliamid malzemeden üretilmeyen yan sanayi soketler, motor bloğunun kendi radyasyon ısısıyla birleştiğinde birkaç ay içinde gevşeyip içindeki soket tırnaklarını bırakıyor. Tırnakların sıkıştırma torku düştükçe aradaki mikro boşluklarda sürekli elektrik arkı oluşur ve bu durum konnektörü içten içe kömürleştirir. Erimeye başlayan plastik, pinleri birbirine sabitlediği için devreyi sürekli açık tutabilir; yani kontağı kapatsanız bile radyoaktif bir gürültüyle dönmeye devam eden ve aküyü bitiren bir fanla karşılaşabilirsiniz. Soketi söküp pinlerin içine ince bir zımpara tutmak veya korozyon önleyici sprey sıkmak geçici bir çözümdür, kararmış ve formu bozulmuş bir konnektörü lehimli ve makaronlu yeni bir OEM soketle değiştirmek dışında hiçbir müdahale o hattı kurtarmaz.
