Hakan Usta
Kayıtlı Kullanıcı
Egzozdan gelen o keskin, çiğ yakıt kokusu burnunuza çalındığında aklınıza ilk gelen şey genelde kalitesiz benzin ya da delik bir susturucu olur değil mi? Gazetecilik yıllarımda sanayide az vakit geçirmedim; ustaların yanına çömelip o simsiyah bujilere, kurum bağlamış manifoldlara bakarken sorunun kaynağının çoğunlukla göz önündeki parçalarda değil, egzoz hattına gizlenmiş minik bir sensörde çıktığına defalarca şahit oldum. Oksijen sensörü olarak da bildiğimiz bu Lambda sensörü, egzoz gazındaki yanmamış oksijen oranını anlık ölçüp motor kontrol ünitesine (ECU) voltaj sinyali gönderir. Zirconia veya titania seramik elemanından oluşan bu parça arızalandığında ECU durumun farkına varamaz ve silindire gönderilen hava-yakıt oranını ayarlayamaz... Sonuç mu? Bagaj kapağının arkasında dolaşan, insanı geniz yakan o ağır koku.
Stokiyometrik oran denilen o hassas denge (14.7 gram havaya karşılık 1 gram benzin) bozulduğunda motor otomatik olarak koruma moduna geçer ya da yanlış veriyle hareket eder. Lambda sensörünün ısıtıcı rezistansı yandığında veya yüzeyi kurumla kaplandığında, ECU egzozda hiç oksijen yokmuş gibi algılayıp "fakir karışım" kararı verebilir. Bunu telafi etmek isteyen motor bilgisayarı enjektörlerin açılma süresini (MS değerini) artırır ve silindirlere aşırı benzin pompalar. Tamamen yanmadan egzoz supabından dışarı fırlatılan bu fazla yakıt, doğrudan katalitik konvertöre ulaşır. İşte tam o anda araç rölantide çalışırken arkada duramazsınız, burun sızlatan o yoğun çiğ benzin kokusu etrafı sarar.
Katalitik konvertörün içindeki platin ve paladyum petekleri, yanamamış hidrokarbonları (HC) ve karbonmonoksiti (CO) zararsız gazlara dönüştürmek için adeta kendilerini feda ederler. Arızalı bir Lambda sensörü yüzünden sürekli zengin karışımda çalışan bir motorda, bu katalizör aşırı ısınmaya başlar. Dönüşüm kapasitesini aşan yakıt peteklerin üzerinde birikir, reaksiyon çığrından çıkar ve o bildiğimiz çürük yumurta veya kükürt kokusu belirir. Dönem dönem test araçlarında başıma gelirdi; aracı lift üzerine kaldırdığımızda konvertörün kor gibi kızardığını görürdük... Yani evet, o koku sadece bir comfort sorunu değil, katalizörünüzün eridiğinin de habercisidir.
Sensörün sinyal tepkime süresi yaşlandıkça yavaşlar; osiloskopla baktığınızda o milisaniyeler içinde gidip gelmesi gereken dalga boylarının düz bir çizgiye evrildiğini görürsünüz. Zengin karışımla fakir karışım arasında gidip gelemeyen sinyal, motorun iç yanma verimini yerle bir eder. Egzozdan çıkan dumanın rengi koyulaşır, koku ise sadece arkadakileri değil, havalandırma açıkken sürücü kabinini bile rahatsız etmeye başlar. Bazen voltaj 0.1V ile 0.9V arasında dalgalanması gerekirken 0.2V seviyesinde takılı kalır... Anlayacağınız, motor sürekli "bana daha fazla benzin ver" diye çığlık atıyordur.
Aracınızı bilgisayara bağlattığınızda P0130 ile P0171 arası arıza kodları görüyorsanız o koku tesadüf değildir. Buji tırnaklarını söküp bakın; eğer uçları mat siyah bir kurum tabakasıyla kaplıysa yakıtın silindir içinde tam tutuşamadığı nettir. Sensörün üzerindeki koruma kılıfının delikleri egzoz kurumundan tıkanmış olabilir mi? İhtimal dahilinde. Çoğu zaman ustalar hemen sensörü değiştirelim der ama kablo tesisatındaki bir oksitlenme, voltaj düşüşüne neden olarak Lambda değerini yanlış okutabilir. Soketleri sprey temizleyici ile yıkayıp tesisatı ölçmek, doğrudan binlerce lira harcamaktan iyidir.
Geniş bant (wideband) Lambda sensörleri yeni nesil turbo benzinli ve dizel araçlarda hassas hava-yakıt oranını (AFR) sürekli denetler. Bu sensörlerin referans hücresi bozulduğunda, enjektör pülverizasyonu ne kadar mükemmel olursa olsun yanma odasındaki fiziksel şartlar bozulur. Egzoz borusundan gelen koku keskinleşir, yakıt tüketim ekranındaki rakamlar bir anda yukarı tırmanır. Şehir içi dur-kalk trafiğinde motor rölantideyken bu kokuyu daha belirgin hissedersiniz çünkü egzoz gazı debisi düşüktür ve gazlar tampon altında birikir.
Geçenlerde bir dostumun aracında benzer bir vakayla karşılaştık; koku öyle dayanılmazdı ki egzoz manifoldunun çatlak olduğundan şüpheleniyordu. Egzoz sızıntısı dışarıdan temiz hava emerek Lambda sensörünü kandırır, sensör ortamda bolca oksijen var sanıp sisteme ekstra benzin bastırır. Küçücük bir conta kaçağı bile hava-yakıt dengesini altüst etmeye yeter. Egzoz hattındaki sızdırmazlığı kontrol ettirmeden parçayı değiştirmek paranızı sokağa atmaktır... Bir arızayı çözerken her zaman en dıştaki fiziksel etkenlerden başlamak gerekir.
Motor ısındıktan sonra bile o ağır koku geçmiyorsa, ECU kapalı döngüye (closed-loop) geçtiği halde sensörden doğru geri bildirim alamıyordur. Soğuk motorda jikle etkisiyle kokunun oluşması bir dereceye kadar normal kabul edilebilir ancak 90 derece motor sıcaklığında bu durum tam bir mühendislik fiyaskosudur. Yağ yakan motorlarda egzozdan çıkan mavimsi duman ve yanık yağ kokusu ile Lambda sensörü arızasındaki çiğ benzin kokusunu karıştırmamak gerek. Yağ buharı sensörün seramik yüzeyini zehirler; zehirlenen sensör yanlış ölçüm yapar ve koku katlanarak büyür.
Egzoz emisyon muayenesinden geçemeyen araçların çoğunda hidrokarbon değerlerinin tavan yapmasının arkasında bu küçük parça yatar. Yanmamış gazlar egzozdan atılırken çevreye yayılan o geniz yakan his, motorunuzun parasal anlamda da dışarıya yakıt püskürttüğünün açık bir kanıtıdır. Arıza lambası yakmasa bile -ki bazen voltaj değerleri tolere edilebilir sınırlar içinde kaldığı için yakmaz- burnunuz size en doğru teşhisi koyar. Aracınızın altından gelen sesleri ve kokuları dinlemek, modern arıza tespit cihazlarından çok daha eski ve etkili bir sürücülük alışkanlığıdır.
Stokiyometrik oran denilen o hassas denge (14.7 gram havaya karşılık 1 gram benzin) bozulduğunda motor otomatik olarak koruma moduna geçer ya da yanlış veriyle hareket eder. Lambda sensörünün ısıtıcı rezistansı yandığında veya yüzeyi kurumla kaplandığında, ECU egzozda hiç oksijen yokmuş gibi algılayıp "fakir karışım" kararı verebilir. Bunu telafi etmek isteyen motor bilgisayarı enjektörlerin açılma süresini (MS değerini) artırır ve silindirlere aşırı benzin pompalar. Tamamen yanmadan egzoz supabından dışarı fırlatılan bu fazla yakıt, doğrudan katalitik konvertöre ulaşır. İşte tam o anda araç rölantide çalışırken arkada duramazsınız, burun sızlatan o yoğun çiğ benzin kokusu etrafı sarar.
Katalitik konvertörün içindeki platin ve paladyum petekleri, yanamamış hidrokarbonları (HC) ve karbonmonoksiti (CO) zararsız gazlara dönüştürmek için adeta kendilerini feda ederler. Arızalı bir Lambda sensörü yüzünden sürekli zengin karışımda çalışan bir motorda, bu katalizör aşırı ısınmaya başlar. Dönüşüm kapasitesini aşan yakıt peteklerin üzerinde birikir, reaksiyon çığrından çıkar ve o bildiğimiz çürük yumurta veya kükürt kokusu belirir. Dönem dönem test araçlarında başıma gelirdi; aracı lift üzerine kaldırdığımızda konvertörün kor gibi kızardığını görürdük... Yani evet, o koku sadece bir comfort sorunu değil, katalizörünüzün eridiğinin de habercisidir.
Sensörün sinyal tepkime süresi yaşlandıkça yavaşlar; osiloskopla baktığınızda o milisaniyeler içinde gidip gelmesi gereken dalga boylarının düz bir çizgiye evrildiğini görürsünüz. Zengin karışımla fakir karışım arasında gidip gelemeyen sinyal, motorun iç yanma verimini yerle bir eder. Egzozdan çıkan dumanın rengi koyulaşır, koku ise sadece arkadakileri değil, havalandırma açıkken sürücü kabinini bile rahatsız etmeye başlar. Bazen voltaj 0.1V ile 0.9V arasında dalgalanması gerekirken 0.2V seviyesinde takılı kalır... Anlayacağınız, motor sürekli "bana daha fazla benzin ver" diye çığlık atıyordur.
Aracınızı bilgisayara bağlattığınızda P0130 ile P0171 arası arıza kodları görüyorsanız o koku tesadüf değildir. Buji tırnaklarını söküp bakın; eğer uçları mat siyah bir kurum tabakasıyla kaplıysa yakıtın silindir içinde tam tutuşamadığı nettir. Sensörün üzerindeki koruma kılıfının delikleri egzoz kurumundan tıkanmış olabilir mi? İhtimal dahilinde. Çoğu zaman ustalar hemen sensörü değiştirelim der ama kablo tesisatındaki bir oksitlenme, voltaj düşüşüne neden olarak Lambda değerini yanlış okutabilir. Soketleri sprey temizleyici ile yıkayıp tesisatı ölçmek, doğrudan binlerce lira harcamaktan iyidir.
Geniş bant (wideband) Lambda sensörleri yeni nesil turbo benzinli ve dizel araçlarda hassas hava-yakıt oranını (AFR) sürekli denetler. Bu sensörlerin referans hücresi bozulduğunda, enjektör pülverizasyonu ne kadar mükemmel olursa olsun yanma odasındaki fiziksel şartlar bozulur. Egzoz borusundan gelen koku keskinleşir, yakıt tüketim ekranındaki rakamlar bir anda yukarı tırmanır. Şehir içi dur-kalk trafiğinde motor rölantideyken bu kokuyu daha belirgin hissedersiniz çünkü egzoz gazı debisi düşüktür ve gazlar tampon altında birikir.
Geçenlerde bir dostumun aracında benzer bir vakayla karşılaştık; koku öyle dayanılmazdı ki egzoz manifoldunun çatlak olduğundan şüpheleniyordu. Egzoz sızıntısı dışarıdan temiz hava emerek Lambda sensörünü kandırır, sensör ortamda bolca oksijen var sanıp sisteme ekstra benzin bastırır. Küçücük bir conta kaçağı bile hava-yakıt dengesini altüst etmeye yeter. Egzoz hattındaki sızdırmazlığı kontrol ettirmeden parçayı değiştirmek paranızı sokağa atmaktır... Bir arızayı çözerken her zaman en dıştaki fiziksel etkenlerden başlamak gerekir.
Motor ısındıktan sonra bile o ağır koku geçmiyorsa, ECU kapalı döngüye (closed-loop) geçtiği halde sensörden doğru geri bildirim alamıyordur. Soğuk motorda jikle etkisiyle kokunun oluşması bir dereceye kadar normal kabul edilebilir ancak 90 derece motor sıcaklığında bu durum tam bir mühendislik fiyaskosudur. Yağ yakan motorlarda egzozdan çıkan mavimsi duman ve yanık yağ kokusu ile Lambda sensörü arızasındaki çiğ benzin kokusunu karıştırmamak gerek. Yağ buharı sensörün seramik yüzeyini zehirler; zehirlenen sensör yanlış ölçüm yapar ve koku katlanarak büyür.
Egzoz emisyon muayenesinden geçemeyen araçların çoğunda hidrokarbon değerlerinin tavan yapmasının arkasında bu küçük parça yatar. Yanmamış gazlar egzozdan atılırken çevreye yayılan o geniz yakan his, motorunuzun parasal anlamda da dışarıya yakıt püskürttüğünün açık bir kanıtıdır. Arıza lambası yakmasa bile -ki bazen voltaj değerleri tolere edilebilir sınırlar içinde kaldığı için yakmaz- burnunuz size en doğru teşhisi koyar. Aracınızın altından gelen sesleri ve kokuları dinlemek, modern arıza tespit cihazlarından çok daha eski ve etkili bir sürücülük alışkanlığıdır.
