Mustafa Usta
Kayıtlı Kullanıcı
Sabah işe yetişme telaşıyla direksiyon başına geçtin, kontağı çevirdin, her şey yolunda görünürken o birinci vitese geçmek bilmeyen kol var ya, işte bütün neşeni bir anda alıp götürür. Debriyaja sonuna kadar basıyorsun, ayağının altında o bildik direnç var ama vites kolu sanki arkadan biri tutuyormuş gibi katı, isteksiz ve inatçı bir şekilde yerinden oynamıyor. Zorlasan bir dert, bıraksan trafik arkada korna çalmaya başladı bile... Çoğu sürücü bu durumu geçici bir kapris zanneder ama aslında şanzıman sana içeriden bir yerlerden imdat sinyali gönderiyordur. Debriyaj pedalının hidrolik seviyesi mi düştü, yoksa baskı balata artık "ben gidiyorum" mu diyor, bunu anlamanın yolu o sertleşen kolun hissiyatında gizli. Bazen sadece bir iki santimlik bir hidrolik sızıntısı, koskoca dişli kutusunu bir demir yığınına çevirmeye yeter de artar bile.
Şanzıman yağı dediğimiz o sihirli sıvı azaldığında ya da özelliğini tamamen yitirip çamura döndüğünde dişliler birbirine adeta düşman kesilir. Hatırlar mısın en son ne zaman şanzıman yağını kontrol ettirdin, muhtemelen hiç, çünkü motor yağı gibi sürekli göz önünde olan bir şey değildir bu. Dişliler metal metale sürtünmeye başladığı an o içerideki muazzam ısı hem parçaları genişletir hem de vites geçiş yollarını adeta tıkar. Hani bazen vitesi atmaya çalışırken "gırrr" diye bir ses gelir ya içini sızlatan, işte o ses senkronizör bileziklerinin can çekişme çığlığıdır. Yağsız kalan bir şanzımanda vites kolunun pamuk gibi kaymasını beklemek, çölde kar yağmasını beklemekten farksızdır aslında. Hele bir de kış aylarında sabahları ilk çalışmada bu sorunu yaşıyorsan, yağın vizkozitesi yani akışkanlığı iyice kalınlaşmış demektir ki, ısınana kadar o kolu oynatabilmek tam bir bilek gücü gerektirir.
Senkronizör denilen o küçük pirinç bilezikler olmasa, muhtemelen her vites değiştirdiğinde şanzımanı eline alırdın desem abartmış olmam. Görevleri, iki farklı hızda dönen dişliyi aynı hizaya getirip tereyağından kıl çeker gibi birbirine geçmesini sağlamaktır ama gel gör ki ömürleri sonsuz değil. Sen vitesi sertçe her ittiğinde, o aceleci ve hoyrat geçişlerde senkronizörlerin dişleri yavaş yavaş aşınır, körleşir. Bir süre sonra o uyum sağlama yeteneği kaybolur ve vites kolu yuvaya girmemek için direnç göstermeye başlar. Özellikle ikinci ve üçüncü viteslerde bu takılmayı daha sık yaşarsın çünkü şehir içinde en çok hırpalanan, en çok yorulan dişliler onlardır. Tam vitese geçecekken elinde kalan o sert his, aslında o küçük bileziklerin artık görevini yapamadığının, emeklilik vaktinin geldiğinin en net kanıtıdır.
Debriyaj pedalına bastığında motorla şanzıman arasındaki bağın tamamen kopması gerekir ki dişliler rahatça yer değiştirsin. Fakat baskı balatanın ömrü bittiyse ya da debriyaj teli gevşediyse, sen pedala sonuna kadar bassan bile o ayrılma tam anlamıyla gerçekleşmez. Motor dönmeye devam eder, şanzıman giriş mili de onunla birlikte döner ve sen duran araca vites geçirmeye çalışırken dişlileri birbirine çarptırırsın. Debriyajı bıraktığın nokta çok aşağılara indiyse, kavrama neredeyse paspasın hizasında gerçekleşiyorsa tehlike çanları çalıyor demektir. Sadece bir parça balata aşınması yüzünden bütün sistemi zorlamak, ileride çok daha büyük ve cüzdanı hafifleten masraflara yol açar. Bir bakmışsın vites kutusu tamamen kilitlenmiş, araç viteste kalmış veya boşa bile çıkmıyor...
Vites mekanizmasını şanzımana bağlayan o çelik halatlar veya bağlantı rotları zamanla gevşeyebilir, paslanabilir, hatta yerinden oynayabilir. Sen içeride kolu ileri geri oynatırken aslında altta bir yerlerde o mekanik kollar bir dişliyi iter ama bağlantıda boşluk varsa o itme gücü heba olur gider. Kol yerine oturuyormuş gibi görünür ama şanzımanın içindeki o mekanizma tam menzile ulaşamadığı için dişli havada kalır, takılır. Bazen arabanın altına giren küçük bir taş parçası, bazen vites kütüğünün içindeki plastik burçların aşınıp ufalanması bile o hassas ayarı bozmaya yeter. Arabayı stop ettiğinde vites tıkır tıkır geçiyor da motor çalışırken geçmiyorsa sorun debriyajdadır ama her iki durumda da kol taş gibiyse mekanik bağlantılara baktırmanın zamanı gelmiştir. Şüpheleniyorsan, bir gün aracı lifte kaldırtıp o alt taraftaki mafsallara, koruma körüklerine bir göz gezdirtmekte fayda var.
Şanzıman yağı dediğimiz o sihirli sıvı azaldığında ya da özelliğini tamamen yitirip çamura döndüğünde dişliler birbirine adeta düşman kesilir. Hatırlar mısın en son ne zaman şanzıman yağını kontrol ettirdin, muhtemelen hiç, çünkü motor yağı gibi sürekli göz önünde olan bir şey değildir bu. Dişliler metal metale sürtünmeye başladığı an o içerideki muazzam ısı hem parçaları genişletir hem de vites geçiş yollarını adeta tıkar. Hani bazen vitesi atmaya çalışırken "gırrr" diye bir ses gelir ya içini sızlatan, işte o ses senkronizör bileziklerinin can çekişme çığlığıdır. Yağsız kalan bir şanzımanda vites kolunun pamuk gibi kaymasını beklemek, çölde kar yağmasını beklemekten farksızdır aslında. Hele bir de kış aylarında sabahları ilk çalışmada bu sorunu yaşıyorsan, yağın vizkozitesi yani akışkanlığı iyice kalınlaşmış demektir ki, ısınana kadar o kolu oynatabilmek tam bir bilek gücü gerektirir.
Senkronizör denilen o küçük pirinç bilezikler olmasa, muhtemelen her vites değiştirdiğinde şanzımanı eline alırdın desem abartmış olmam. Görevleri, iki farklı hızda dönen dişliyi aynı hizaya getirip tereyağından kıl çeker gibi birbirine geçmesini sağlamaktır ama gel gör ki ömürleri sonsuz değil. Sen vitesi sertçe her ittiğinde, o aceleci ve hoyrat geçişlerde senkronizörlerin dişleri yavaş yavaş aşınır, körleşir. Bir süre sonra o uyum sağlama yeteneği kaybolur ve vites kolu yuvaya girmemek için direnç göstermeye başlar. Özellikle ikinci ve üçüncü viteslerde bu takılmayı daha sık yaşarsın çünkü şehir içinde en çok hırpalanan, en çok yorulan dişliler onlardır. Tam vitese geçecekken elinde kalan o sert his, aslında o küçük bileziklerin artık görevini yapamadığının, emeklilik vaktinin geldiğinin en net kanıtıdır.
Debriyaj pedalına bastığında motorla şanzıman arasındaki bağın tamamen kopması gerekir ki dişliler rahatça yer değiştirsin. Fakat baskı balatanın ömrü bittiyse ya da debriyaj teli gevşediyse, sen pedala sonuna kadar bassan bile o ayrılma tam anlamıyla gerçekleşmez. Motor dönmeye devam eder, şanzıman giriş mili de onunla birlikte döner ve sen duran araca vites geçirmeye çalışırken dişlileri birbirine çarptırırsın. Debriyajı bıraktığın nokta çok aşağılara indiyse, kavrama neredeyse paspasın hizasında gerçekleşiyorsa tehlike çanları çalıyor demektir. Sadece bir parça balata aşınması yüzünden bütün sistemi zorlamak, ileride çok daha büyük ve cüzdanı hafifleten masraflara yol açar. Bir bakmışsın vites kutusu tamamen kilitlenmiş, araç viteste kalmış veya boşa bile çıkmıyor...
Vites mekanizmasını şanzımana bağlayan o çelik halatlar veya bağlantı rotları zamanla gevşeyebilir, paslanabilir, hatta yerinden oynayabilir. Sen içeride kolu ileri geri oynatırken aslında altta bir yerlerde o mekanik kollar bir dişliyi iter ama bağlantıda boşluk varsa o itme gücü heba olur gider. Kol yerine oturuyormuş gibi görünür ama şanzımanın içindeki o mekanizma tam menzile ulaşamadığı için dişli havada kalır, takılır. Bazen arabanın altına giren küçük bir taş parçası, bazen vites kütüğünün içindeki plastik burçların aşınıp ufalanması bile o hassas ayarı bozmaya yeter. Arabayı stop ettiğinde vites tıkır tıkır geçiyor da motor çalışırken geçmiyorsa sorun debriyajdadır ama her iki durumda da kol taş gibiyse mekanik bağlantılara baktırmanın zamanı gelmiştir. Şüpheleniyorsan, bir gün aracı lifte kaldırtıp o alt taraftaki mafsallara, koruma körüklerine bir göz gezdirtmekte fayda var.
