Aydın Usta
Kayıtlı Kullanıcı
Geçen hafta arabayla uzun yola çıkmışken tam da müziğin en tatlı yerinde fark ettim o sesi; gaza bastıkça fırlayan, devir düştükçe tatlı tatlı süzülen ince bir uğultu... Kaputu açıp dinlediğinizde o kafa ütüleyen vızıltının tam olarak alternatif akımı doğru akıma çeviren alternatörün, yani halk arasındaki adıyla şarj dinamosunun göbeğinden geldiğini anlıyorsunuz zaten. İçerideki statör sargılarından geçen indüksiyon akımı elektrik üreteyim derken, aşınmış ön ve arka rulman bilyalarına ekstra yük bindiriyor. Bilyaların üzerindeki koruyucu gres yağı zamanla yüksek ısıdan kuruyup bittiği için metal metale sürtmeye başlıyor işte. Hatta o an diyot köprüsündeki doğrultuculardan biri yandıysa, dalgalı akım düzgün doğrultulamadığı için manyetik alan aniden dengesizleşir, mekanik bir sestense adeta elektrikli bir süpürgenin o derin iniltisine dönüşür o gürültü.
Tetikleyici mekanizmanın kayış tarafında olup olmadığını anlamak aslında düşündüğünüzden çok daha basit, biraz el yatkınlığı yetip artıyor bile. V kayışının üzerindeki otomatik gergiyi boşa alıp kayışı alternatör kasnağından sıvırdığınızda ve kasnağı elinizle şöyle bir boşa döndürdüğünüzde o çıtır çıtır pürüzlü hissi parmak uçlarınızda hissedersiniz. Pürüzsüzce, tüy gibi dönmesi gereken kasnak bilyası dağılmaya başladığında eksenel boşluk yapar, bu boşluk da rotoru statörün iç çeperine tehlikeli derecede yaklaştırır. Kasnağı elinizle sağa sola doğru hafifçe kastırın bakalım, milinde minicik bir oynama bile hissettiyseniz o bilyanın ömrü dolmuş demektir... Kayış gerginliği de çok kritik tabii; gereğinden fazla sıkılmış bir kayış, alternatörün miline sürekli olarak yanal bir yük bindirir ve o sıfır rulmanları bile birkaç ay içinde öttürmeye başlar.
Bazen de arızayı o kadar uzakta ararken yanı başımızdaki küçücük bir diyot tablosu bize sürpriz yapabilir. Alternatörün arkasındaki doğrultucu diyotlardan sadece bir tanesi kısa devreye düştüğünde, alternatör çıkışındaki doğru akımın üzerine ciddi bir alternatif akım bileşeni, yani teknik tabirle "ripple" voltajı biner. Bu durum stator çekirdeğindeki silisli sac levhaların mikro düzeyde titreşmesine yol açar ki sürücü koltuğunda oturan insanı çıldırtan o ritmik uğultunun asıl sebebi tam olarak bu manyetik titreşimdir. Multimetreyi alternatif akım (AC) kademesine alıp akü kutup başlarından ölçüm yaptığınızda, 0.5 Voltun üzerinde bir değer okuyorsanız içerideki diyot grubu sizlere ömür demektir. Akü tam dolmuyordur belki de, farlar hafifçe kırpışıyordur veya gaz verdikçe teypten bile o parazit sesini alıyorsunuzdur, değil mi?
Hemen panik yapıp sanayiye koşup komple sıfır bir alternatör satın almanıza hiç gerek yok aslında. Güvendiğiniz bir oto elektrikçiye gidip sadece alternatör revizyonu istediğinizi söylediğinizde, parçayı söküp pres altında ön ve arka bilyaları çıkarırlar, kömürleri değişirler, gerekiyorsa kolektör dilimlerini torna edip pırıl pırıl yaparlar. Komple üniteye servet ödemektense kaliteli iki adet japon rulman ve yeni bir voltaj regülatörüyle o ilk günkü sessiz, fabrikasyon çalışma performansına rahatlıkla dönebilirsiniz. Zaten rotor sargılarında bir yanık ya da gövdede çatık yoksa, mekanik uğultuların yüzde doksanı bahsettiğim bu ucuz bilya değişimleriyle tamamen ortadan kalkıyor. Ses yavaş yavaş artar, birden yolda bırakmaz insanı ama ihmal ederseniz o dağılan bilya kilitlenip V kayışını kopartabilir, işte o zaman direksiyon sertleşir ve şarj lambası kıpkırmızı yanar...
Tetikleyici mekanizmanın kayış tarafında olup olmadığını anlamak aslında düşündüğünüzden çok daha basit, biraz el yatkınlığı yetip artıyor bile. V kayışının üzerindeki otomatik gergiyi boşa alıp kayışı alternatör kasnağından sıvırdığınızda ve kasnağı elinizle şöyle bir boşa döndürdüğünüzde o çıtır çıtır pürüzlü hissi parmak uçlarınızda hissedersiniz. Pürüzsüzce, tüy gibi dönmesi gereken kasnak bilyası dağılmaya başladığında eksenel boşluk yapar, bu boşluk da rotoru statörün iç çeperine tehlikeli derecede yaklaştırır. Kasnağı elinizle sağa sola doğru hafifçe kastırın bakalım, milinde minicik bir oynama bile hissettiyseniz o bilyanın ömrü dolmuş demektir... Kayış gerginliği de çok kritik tabii; gereğinden fazla sıkılmış bir kayış, alternatörün miline sürekli olarak yanal bir yük bindirir ve o sıfır rulmanları bile birkaç ay içinde öttürmeye başlar.
Bazen de arızayı o kadar uzakta ararken yanı başımızdaki küçücük bir diyot tablosu bize sürpriz yapabilir. Alternatörün arkasındaki doğrultucu diyotlardan sadece bir tanesi kısa devreye düştüğünde, alternatör çıkışındaki doğru akımın üzerine ciddi bir alternatif akım bileşeni, yani teknik tabirle "ripple" voltajı biner. Bu durum stator çekirdeğindeki silisli sac levhaların mikro düzeyde titreşmesine yol açar ki sürücü koltuğunda oturan insanı çıldırtan o ritmik uğultunun asıl sebebi tam olarak bu manyetik titreşimdir. Multimetreyi alternatif akım (AC) kademesine alıp akü kutup başlarından ölçüm yaptığınızda, 0.5 Voltun üzerinde bir değer okuyorsanız içerideki diyot grubu sizlere ömür demektir. Akü tam dolmuyordur belki de, farlar hafifçe kırpışıyordur veya gaz verdikçe teypten bile o parazit sesini alıyorsunuzdur, değil mi?
Hemen panik yapıp sanayiye koşup komple sıfır bir alternatör satın almanıza hiç gerek yok aslında. Güvendiğiniz bir oto elektrikçiye gidip sadece alternatör revizyonu istediğinizi söylediğinizde, parçayı söküp pres altında ön ve arka bilyaları çıkarırlar, kömürleri değişirler, gerekiyorsa kolektör dilimlerini torna edip pırıl pırıl yaparlar. Komple üniteye servet ödemektense kaliteli iki adet japon rulman ve yeni bir voltaj regülatörüyle o ilk günkü sessiz, fabrikasyon çalışma performansına rahatlıkla dönebilirsiniz. Zaten rotor sargılarında bir yanık ya da gövdede çatık yoksa, mekanik uğultuların yüzde doksanı bahsettiğim bu ucuz bilya değişimleriyle tamamen ortadan kalkıyor. Ses yavaş yavaş artar, birden yolda bırakmaz insanı ama ihmal ederseniz o dağılan bilya kilitlenip V kayışını kopartabilir, işte o zaman direksiyon sertleşir ve şarj lambası kıpkırmızı yanar...
