Aydın Usta
Kayıtlı Kullanıcı
Zihnin o görünmez dişli çarkları bazen öyle bir takılır ki, motor yüksek devirde bağırdığı halde hayatı bir santim bile ileriye taşıyamazsınız. Tıp literatürünün perseverasyon dediği, bizimse düpedüz "saplanıp kalma" diye bildiğimiz o tuhaf mental atalet hali tam olarak budur. Beyindeki prefrontal korteks ile bazal ganglionlar arasındaki o muazzam bilgi otobanı, henüz çözülemeyen kimyasal bir aksaklık yüzünden tıkanır ve insan, eski kararların konforlu köleliğine sığınır. Neden sürekli aynı hatayı yaptığınızı, neden o toksik ilişkiden bir türlü çıkamadığınızı ya da neden her pazartesi başladığınız o diyeti çarşamba günü aynı iştahla bozduğunuzu hiç düşündünüz mü? Aslında nöral patikalarınızda yeni bir yol açmaya çalışırken, tekerleği eski çamura daha da saplayan o kimyasal ısrara yenik düşüyorsunuz... Nöroplastisite dediğimiz o muhteşem esneklik yeteneği, siz vitesi değiştirmek için debriyaja basmadığınız sürece sadece teoride kalan bir mucizeden ibarettir. Kendini tekrar eden döngüleri kırmanın tek yolu, o anki tanıdık acıyı, gelecekteki belirsiz ama sağlıklı bir yabancılığa tercih etme cesaretidir.
Alışkanlıkların o gri ve güvenli limanından çıkıp kognitif esneklik denilen o sarp yamaçlara tırmanmak, insan beyni için kelimenin tam anlamıyla bir enerji israfıdır. Evrimsel olarak biyolojimiz bizi her zaman en az efor sarf edeceğimiz, yani en iyi bildiğimiz yola, o eski ve yıpranmış patikaya doğru fırlatır. Durumu fark edip "Tamam, artık başka bir yöntem deneyeceğim" dediğiniz anda sinapslar arasında bir direnç başlar, sanki içeride bir yerlerde gizli bir el freni çekilmiştir. Davranış kalıplarını değiştirmek sadece bir niyet meselesi değildir, bu doğrudan sinir hücrelerinin birbirleriyle konuşma biçimini, o elektrokimyasal ritmi kökten değiştirmek demektir. İşte tam da bu yüzden, o çok bilindik huzursuzluğun içinde debelenmek, yepyeni bir huzurun peşinde koşmaktan çok daha zahmetsiz gelir insana. Belki de bu yüzden, hayatın direksiyonunda oturduğumuzu sanırken aslında sadece koltukta arkaya yaslanmış birer yolcuyuzdur... Değişimin o ilk anındaki yoğun kaygıyı göğüslemeden, beynin o katılaşmış devrelerini esnetmek, eski vites kutusunu zorlayarak kırmaktan farksızdır.
Bir düşünceye ya da eyleme takılıp kaldığınızda, aslında nöronlarınız kendi içinde kapalı bir devre oluşturmuş, sürekli aynı frekansta dönüp duruyordur. Bilim insanları buna kognitif donma diyor, yani zihnin değişen çevre şartlarına ayak uyduramayıp eski ezberlerle hayatta kalmaya çalışması hali. Çevrenizdeki dünya değişirken, ilişkileriniz evrilirken ya da iş hayatınız bambaşka bir boyut kazanırken siz hala eski reflekslerle hareket ediyorsanız, o şanzıman er ya da geç elinizde kalacaktır. Hayatı hep aynı pencereden izleyip her seferinde farklı bir manzara görmeyi beklemek, insan türünün en büyük trajedilerinden biri olsa gerek. Bazen durup sadece nefes almak, o takılıp kalan düşünce trenini raydan çıkarmak için atılacak en entelektüel adımdır. Rutinlerin o uyuşturucu etkisinden sıyrılmak adına her gün yürüdüğünüz yolu değiştirmek, hatta sabahları kahveyi başka bir bardaktan içmek bile o katı nöral ağlara küçük ama etkili birer darbedir. Kendinizi o çıkmaz sokakta bulduğunuzda, gaza daha fazla basmak yerine ayağınızı podyumdan çekmeyi, yani sadece durup durumu dışarıdan bir gözle izlemeyi denemelisiniz.
Alışkanlıkların o gri ve güvenli limanından çıkıp kognitif esneklik denilen o sarp yamaçlara tırmanmak, insan beyni için kelimenin tam anlamıyla bir enerji israfıdır. Evrimsel olarak biyolojimiz bizi her zaman en az efor sarf edeceğimiz, yani en iyi bildiğimiz yola, o eski ve yıpranmış patikaya doğru fırlatır. Durumu fark edip "Tamam, artık başka bir yöntem deneyeceğim" dediğiniz anda sinapslar arasında bir direnç başlar, sanki içeride bir yerlerde gizli bir el freni çekilmiştir. Davranış kalıplarını değiştirmek sadece bir niyet meselesi değildir, bu doğrudan sinir hücrelerinin birbirleriyle konuşma biçimini, o elektrokimyasal ritmi kökten değiştirmek demektir. İşte tam da bu yüzden, o çok bilindik huzursuzluğun içinde debelenmek, yepyeni bir huzurun peşinde koşmaktan çok daha zahmetsiz gelir insana. Belki de bu yüzden, hayatın direksiyonunda oturduğumuzu sanırken aslında sadece koltukta arkaya yaslanmış birer yolcuyuzdur... Değişimin o ilk anındaki yoğun kaygıyı göğüslemeden, beynin o katılaşmış devrelerini esnetmek, eski vites kutusunu zorlayarak kırmaktan farksızdır.
Bir düşünceye ya da eyleme takılıp kaldığınızda, aslında nöronlarınız kendi içinde kapalı bir devre oluşturmuş, sürekli aynı frekansta dönüp duruyordur. Bilim insanları buna kognitif donma diyor, yani zihnin değişen çevre şartlarına ayak uyduramayıp eski ezberlerle hayatta kalmaya çalışması hali. Çevrenizdeki dünya değişirken, ilişkileriniz evrilirken ya da iş hayatınız bambaşka bir boyut kazanırken siz hala eski reflekslerle hareket ediyorsanız, o şanzıman er ya da geç elinizde kalacaktır. Hayatı hep aynı pencereden izleyip her seferinde farklı bir manzara görmeyi beklemek, insan türünün en büyük trajedilerinden biri olsa gerek. Bazen durup sadece nefes almak, o takılıp kalan düşünce trenini raydan çıkarmak için atılacak en entelektüel adımdır. Rutinlerin o uyuşturucu etkisinden sıyrılmak adına her gün yürüdüğünüz yolu değiştirmek, hatta sabahları kahveyi başka bir bardaktan içmek bile o katı nöral ağlara küçük ama etkili birer darbedir. Kendinizi o çıkmaz sokakta bulduğunuzda, gaza daha fazla basmak yerine ayağınızı podyumdan çekmeyi, yani sadece durup durumu dışarıdan bir gözle izlemeyi denemelisiniz.
